«Η “ολοκλήρωση” της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης - Όταν η πρόσβαση γίνεται αναστολή»

Η ανάλυση στην προηγούμενη ανάρτηση, της Θεοδώρας Πουλή*, αποτυπώνει με σαφήνεια τον τρόπο με τον οποίο η νέα εγκύκλιος εφαρμόζεται στην πράξη, και αναδεικνύει κρίσιμες λειτουργικές και οργανωτικές μεταβολές της διαδικασίας μετάβασης σε Μονάδες Ψυχοκοινωνικής Αποκατάστασης. 

Με αφορμή, λοιπόν, την ανωτέρω πρακτική προσέγγιση, καθίσταται αναγκαία μια συμπληρωματική θεώρηση από τη σκοπιά του δικαίου, προκειμένου να αξιολογηθεί κατά πόσο οι μεταβολές αυτές συνάδουν με το ισχύον συνταγματικό και διεθνές πλαίσιο προστασίας των δικαιωμάτων των ψυχικά ασθενών.

****

Η νέα εγκύκλιος για τη μετάβαση ασθενών σε Μονάδες Ψυχοκοινωνικής Αποκατάστασης (Μ.Ψ.Α.) καταδεικνύει ότι η διακηρυγμένη “ολοκλήρωση” της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης συνοδεύεται, στην πράξη, από μια ουσιώδη απόκλιση μεταξύ διακήρυξης και εφαρμογής: η πρόσβαση στις Μ.Ψ.Α. παύει να είναι άμεση και καθολική και τίθεται σε αναστολή για σημαντικό τμήμα των ψυχικά ασθενών. 

Η νεότερη εγκύκλιος, με αριθ. πρωτ. Γ3α,β/Γ.Π.οικ.34237/31.07.2025, αντικαθιστά ρητά την εγκύκλιο Γ3α,β/Γ.Π.οικ.131/04.01.2021 και μεταφέρει τη διαδικασία μετάβασης σε Μ.Ψ.Α. από το μοντέλο των Υ.Πε. με «Διαχειριστές Κενών Θέσεων» στο νέο διοικητικό σχήμα του ν. 5129/2024, δηλαδή στις Διευθύνσεις Ψυχικής Υγείας των Δ.Υ.Πε. και στα Πε.Δ.Υ.Ψ.Υ. Η μεταβολή αυτή είναι ουσιαστική, διότι αλλάζει τα αρμόδια όργανα, τον τρόπο συλλογής δεδομένων, τη ροή των φακέλων, τη διαχείριση των αντιρρήσεων και την παρακολούθηση της πληρότητας των θέσεων. 

Παρά τη διοικητική αυτή αναδιάρθρωση, η νέα εγκύκλιος δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ανεξάρτητη. Ειδικότερα, δεν προβλέπεται συμμετοχή στην επιτροπή ανεξάρτητου μέλους, εκπροσώπου δικαιωμάτων, νομικού, λήπτη υπηρεσιών ή μέλους οικογένειας έστω με συμβουλευτικό ρόλο, ενώ όλα τα μέλη της προέρχονται από πρόσωπα του ίδιου συστήματος. Δεν προβλέπονται, επίσης, σαφής τρόπος λήψης των αποφάσεων, γνωστά εκ των προτέρων κριτήρια στάθμισης και τυποποιημένη, πλήρης και αναλυτική αιτιολόγηση, γεγονός που αφήνει περιθώριο αυθαιρεσίας και δυσχεραίνει τον έλεγχο νομιμότητας. Περαιτέρω, δεν προβλέπεται διαδικασία ένστασης του ασθενούς ούτε εξωτερικός έλεγχος, ενώ η εφαρμογή της εγκυκλίου δεν είναι επαρκώς ελέγξιμη από τον ίδιο τον λήπτη υπηρεσιών, με αποτέλεσμα να δημιουργείται και κίνδυνος ανομοιόμορφης εφαρμογής από μονάδα σε μονάδα. Με άλλα λόγια, η νέα εγκύκλιος αυξάνει την πολυπλοκότητα της διοίκησης, χωρίς να εξασφαλίζει αντίστοιχες διαδικαστικές εγγυήσεις. 

Πέραν των ανωτέρω, η σοβαρότερη αλλαγή που εισάγει η νέα εγκύκλιος είναι η οριζόντια αναστολή εξέτασης των αιτημάτων των μη χρόνιων ασθενών. Με τον τρόπο αυτό θεσπίζεται κατ' ουσίαν γενικευμένος αποκλεισμός πρόσβασης στις Μ.Ψ.Α., δεδομένου ότι η αναστολή εξέτασης, λόγω της οριζόντιας εφαρμογής της, ματαιώνει την εξατομικευμένη κρίση και αναιρεί στην πράξη την έγκαιρη πρόσβαση στις υπηρεσίες. Παράλληλα, ευνοούνται οι ήδη νοσηλευόμενοι έναντι εκείνων που στηρίζονται σε κοινοτικές υπηρεσίες. 

Ιδίως, παραμένουν αδιευκρίνιστα κρίσιμα ζητήματα, όπως ο ακριβής ορισμός του «χρόνιου περιστατικού», το ακριβές χρονικό σημείο ολοκλήρωσης της αποασυλοποίησης που θα άρει την αναστολή για τους μη χρόνιους ασθενείς, η συγκεκριμένη Κλίμακα Αξιολόγησης Λειτουργικότητας που θα χρησιμοποιείται, καθώς και τυχόν υποχρέωση αποχής μέλους της επιτροπής σε περίπτωση σύγκρουσης συμφερόντων. Οι ελλείψεις αυτές επηρεάζουν άμεσα το θεσμικό υπόβαθρο προστασίας των δικαιωμάτων των ψυχικά ασθενών, όπως αυτό έχει ήδη διαμορφωθεί στον ν. 2716/1999, καθώς και την ασφάλεια δικαίου και την ίση μεταχείριση. 

Εν κατακλείδι, η ρύθμιση της νέας εγκυκλίου δημιουργεί άνιση μεταχείριση μεταξύ κατηγοριών ασθενών και περιορίζει την πραγματική πρόσβαση σε αναγκαίες υπηρεσίες φροντίδας, κατά παράβαση του άρθρου 21 παρ. 3 του Συντάγματος, του άρθρου 4 παρ. 1 περί ισότητας και του άρθρου 25 παρ. 1 περί αναλογικότητας. Περαιτέρω, αντίκειται στη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρίες, ιδίως στα άρθρα 19 και 25, καθώς και στην Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, υπό το πρίσμα των άρθρων 8 και 14, καθόσον καθόσον η επιβαλλόμενη καθυστέρηση και η κατηγοριοποίηση των ασθενών οδηγούν σε ουσιώδη στέρηση πρόσβασης σε υπηρεσίες ψυχοκοινωνικής αποκατάστασης και κοινοτικής επανένταξης χωρίς επαρκή, αντικειμενική και αναλογική δικαιολόγηση.

_______
* βλ. την προηγούμενη ανάρτηση: «Η νέα διαδικασία μετάβασης σε Μ.Ψ.Α.: πρακτική αποτύπωση και κρίσιμες παρατηρήσεις». Άρθρο της Θεοδώρας Πουλή, ψυχολόγου.